Oeganda 17: IN DE BAN VAN DE GEEST

apr 22, 2016 geen reacties

Rond het middaguur wordt de warmte echt drukkend. Langzaam voortbewegen, veel schaduw opzoeken en niet te druk maken. Maar aan die leefregels houden zich lang niet alle patiënten van psychiatrisch ziekenhuis Butabika in de Oegandese hoofdstad Kampala. Vooral op het grasveld rond de kliniek voor acute opname staan, liggen en zitten tientallen patiënten in de volle zon. De meesten dragen het standaardhemd van het ziekenhuis. Sommigen zijn naakt. Zij liggen badend in het zweet op het gras. Sommigen zijn wakker en staren versuft voor zich uit. Anderen slapen. Weer anderen lopen onophoudelijk rondjes, schreeuwen af en toe iets tegen een ander of tegen niemand in het bijzonder.

Een politieauto met agenten die kalasjnikovs dragen, rijdt langs. Dokter Nyombi legt uit dat ze er niet zijn omdat het zo gevaarlijk is op het terrein. De politie rijdt door de stad, haalt psychiatrisch patiënten van de straat en brengt ze naar het ziekenhuis. De agenten hebben net iemand afgeleverd. Volgende week komt een bevriend staatshoofd langs in Kampala en president Museveni van Oeganda wil dat het er dan ordelijk uitziet op straat. Alle gebouwen in het psychiatrisch ziekenhuis zijn daarom momenteel overvol. Zo heeft de kliniek voor acute opname nu 192 patiënten terwijl er officieel plaats is voor 80. Voor al die mensen zijn er vandaag vier verpleegkundigen in dienst en drie assistenten die bedden verschonen.

Een bewaker opent het hek rond de kliniek voor dokter Nyombi. Patiënten groeten hem, zwaaien en roepen van een afstand. Hij geeft hen een hand of een schouderklop. Diepgaande behandelrelaties kan hij zich niet veroorloven. Hij is al lang blij als hij weet wie wie is. Medicatie is, zeker op zijn opnameafdeling, de voornaamste behandelinterventie. Daarom zijn zoveel patiënten ook versuft of in slaap. Met patiënten die in een manische toestand rondrennen, spreekt hij kort om de oorzaak van hun drukte te achterhalen. Maar ongeacht de oorzaak van de onrust krijgen zij al dan niet onder dwang altijd eerst een injectie met rustgevende medicatie.

Er zijn isoleercellen voor suïcidale of extreem verwarde patiënten maar daar wordt geen gebruik van gemaakt. Het ontbreekt aan personeel om voldoende toezicht op de patiënten daar te houden. In plaats daarvan is er een apart gedeelte van de kliniek dat goed in het zicht is voor het personeel en waar deze patiënten bij elkaar verblijven. Dokter Nyombi zegt dat het aan veel schort in het ziekenhuis maar vergeleken met twintig jaar geleden toen hij er begon te werken, is er veel veranderd. Nu is er tenminste voor alle patiënten te eten en voldoende medicatie. Er is ziekenhuiskleding beschikbaar als patiënten dat tenminste niet uittrekken in hun verwardheid. Er is stromend water, het terrein wordt onderhouden, er is veel aandacht voor hygiëne. Dat zijn allemaal grote verbeteringen in een relatief korte tijd.

Butabika is het enige psychiatrische ziekenhuis in het land. Op andere plaatsen kunnen bij gezondheidsposten ook wel psychiatrisch patiënten terecht maar de nadruk ligt daar op lichamelijke zorg. Soms worden patiënten vanuit andere delen van het land doorverwezen naar Butabika. Veel komt dat niet voor. Butabika is een bekende naam met een negatieve klank. Mensen willen daar niet naartoe of mee geassocieerd worden, vooral vanwege het taboe op psychiatrische ziektes. Vanuit het traditionele geloof in geesten zien mensen psychische ziektes als het gevolg van een vloek van voorouders of naasten. Het gangbare idee is dat mensen zo’n vloek aan zichzelf te wijten hebben omdat zij te weinig respect hebben getoond voor hun voorouders.

Mensen gaan eerder naar een traditioneel genezer (witch doctor) dan naar een ziekenhuis. Deze genezers hebben veel aanzien hoewel hun reputatie geschaad is door een groeiend aantal kwakzalvers die grof geld verdienen aan goedgelovigheid van kwetsbare mensen. Er bestaan opleidingen om traditioneel genezer te worden. Daarnaast speelt afkomst mee: van sommige families wordt aangenomen dat zij van nature in staat zijn contact te hebben met geesten. Voor iemand van zo’n familie die ook nog eens een gedegen opleiding tot genezer heeft gevolgd, reizen Oegandezen honderden kilometers om hun zieke naaste te laten behandelen voor een (al dan niet psychische) ziekte. Behandeling van psychische ziektes door een traditioneel genezer bestaat uit rituelen om de verstoorde of vertoornde geesten die een vloek hebben uitgesproken over iemand, tevreden te stellen. Vaak wordt dat gecombineerd met inname van natuurlijke geneesmiddelen op basis van planten en kruiden. Kennis van deze geneesmiddelen is eeuwenoud.

In Butabika vindt dergelijke behandeling niet plaats. Daar wordt een combinatie van medicatie en – vooral in de afkickkliniek waar mensen worden behandeld voor alcohol- of drugsverslaving – gesprekken toegepast. Butabika werkt wel samen met traditionele genezers. Het ziekenhuis wil en kan zich niet afsluiten voor de realiteit in Oeganda waarin een wijdverspreid geloof in geesten bestaat. Gerenommeerde genezers erkennen de grenzen van hun behandelmogelijkheden en sturen patiënten soms door voor specifieke behandeling naar Butabika. Andersom heeft Butabika er oog voor dat patiënten vaak van een thuissituatie zijn gekomen waarin zij al contact hadden met een genezer. Als dit een erkende, goed opgeleide genezer blijkt te zijn, dan communiceert de behandelend arts van Butabika met die genezer over wat er in het ziekenhuis is gedaan en hoe de genezer in de thuissituatie de behandeling kan voortzetten.

Dokter Nyombi kijkt op door het raam als buiten een claxon klinkt. Voor de poort van zijn kliniek staat een politieauto die weer een patiënt komt afleveren. Agenten plukken nerveus aan hun uniform als een man uitstapt die alleen maar naar boven kijkt. Zij zijn hier niet graag. Als de man door de poort van de kliniek loopt, vertrekken zij snel.

972

Omwille van privacy zijn in het ziekenhuis geen foto’s genomen.

969

968

 

Mensen

About the author

Floris Bijlsma (1973). Jarenlang werkzaam op diverse afdelingen in de klinische psychiatrie. Daarnaast actief als freelance journalist. Voorheen redacteur van India Nu, het enige Nederlandstalige tijdschrift over India. Publicaties: Hub'dulü, verwarring en verwondering in Azië (2003); Iedereen heeft wel wat (2010); Impact van suïcide op GGz-medewerkers (2012); In de psychiatrische kliniek, anekdotes uit de GGz (2013); India Nu, artikelen 2000-2015, Landelijke India Werkgroep (2016); Made in... De Bilt, artikelen voor de Biltse krant De Vierklank 2013-2014 (2016).
nog geen reacties op “Oeganda 17: IN DE BAN VAN DE GEEST”

reageer